Đồ thờ Bát Tràng men rạn và men lam khác nhau thế nào?

Nhiều gia chủ khi tìm mua đồ thờ Bát Tràng thường phân vân giữa hai dòng men kinh điển nhất: men lam và men rạn. Đều bước ra từ làng nghề gốm sứ trăm năm, nhưng mỗi loại men lại mang đến một tinh thần hoàn toàn trái ngược cho không gian thờ tự. Một bên nhẹ nhàng, thanh thoát và mịn màng; một bên lại cổ kính, uy nghiêm và đằm thắm. Để gia chủ có cái nhìn rõ ràng trước khi quyết định lựa chọn, hãy cùng Gốm Đại Việt bóc tách sự khác biệt chi tiết giữa đồ thờ Bát Tràng men rạn và men lam ngay dưới đây nhé.

Phân biệt thực tế từ nước men đến kỹ thuật chế tác

Dù chung chất cốt đất sét Bát Tràng nung ở nhiệt độ cao trên 1000 độ C, điểm làm nên sự phân tách rõ rệt nhất giữa hai dòng đồ thờ này chính là công thức pha chế men và cách thể hiện hoa văn.

Men lam: Nét vẽ chìm mịn màng và thanh tao

• Lịch sử và Đặc đặc trưng: Men lam là dòng men xuất hiện lâu đời nhất tại Bát Tràng (khoảng từ thế kỷ 14). Tên gọi “lam” xuất phát từ màu xanh của oxit coban – chất màu dùng để vẽ họa tiết.
• Bề mặt và Cảm giác: Bề mặt đồ thờ men lam láng mịn, phủ một lớp men trong suốt bóng nhẹ. Khi sờ tay vào, bạn sẽ cảm nhận độ trôi tay, phẳng dặn hoàn toàn.
• Kỹ thuật thể hiện: Họa tiết Rồng, Sen, Phượng trên đồ thờ men lam được họa sĩ vẽ trực tiếp lên cốt đất thô, sau đó mới tráng lớp men trong suốt lên trên rồi mang đi nung. Mọi nét vẽ đều chìm hoàn toàn dưới lớp men, giúp màu sắc vĩnh cửu theo thời gian, không bao giờ lo phai hay bong tróc.

Men rạn: Sắc màu thời gian và nét đắp nổi uy nghiêm

• Lịch sử và Đặc trưng: Men rạn là “đặc sản” riêng biệt của Bát Tràng, ra đời khoảng thế kỷ 16 – 19. Điểm đặc biệt là nước men không bằng phẳng mà chăng kín những đường rạn nhỏ hình rạn chân chim, vảy cá hay hình lục giác.
• Bề mặt và Cảm giác: Kỹ thuật tạo men rạn dựa trên sự lệch pha về độ co giãn nhiệt giữa cốt đất sét và lớp men bên ngoài khi nung. Khi lò nguội, lớp men xé ra tạo thành các rãnh nứt nhỏ. Người thợ sau đó dùng nước trà đậm hoặc mực tàu quét lên để các đường rạn hiện rõ tông màu nâu đen cổ kính.
• Kỹ thuật thể hiện: Đồ thờ men rạn hiếm khi làm bề mặt trơn mà thường kết hợp với kỹ thuật đắp nổi 3D. Các hình Rồng chầu mặt nguyệt, hoa sen được nặn thủ công và gắn nổi hẳn lên thân bát hương, mâm bồng, tạo nên cảm giác rất dày dặn và có lực.

Dòng men nào “ăn nhập” với không gian nhà bạn?

Sự đẹp mắt của một bộ đồ thờ chỉ phát huy tối đa khi nó đặt đúng vào không gian nội thất phù hợp.

• Không gian hợp với đồ thờ men lam: Nhờ sắc xanh – trắng trang nhã, đường nét thanh thoát, đồ thờ men lam mang đến cảm giác sạch sẽ, nhẹ nhàng và thanh tịnh. Dòng men này rất hợp với các căn hộ chung cư, nhà phố hiện đại, bàn thờ treo tường hoặc các không gian phòng thờ có diện tích vừa và nhỏ.

• Không gian hợp với đồ thờ men rạn: Sự kết hợp giữa nước men ngả ngà, đường rạn cổ và họa tiết đắp nổi 3D khiến bộ đồ thờ men rạn trông vô cùng uy nghiêm và trầm mặc. Dòng này cực kỳ ăn nhập với nhà thờ họ, từ đường, nhà gỗ truyền thống 3 gian 5 gian, hoặc những phòng thờ biệt thự rộng rãi dùng nhiều nội thất gỗ gụ, gỗ hương tông màu trầm.

Góc nhìn thực tế: Giá thành và việc vệ sinh hàng ngày

Trong quá trình sử dụng lâu dài, việc lau dọn và chi phí đầu tư ban đầu cũng là hai yếu tố gia chủ nên tính tới.

Mức giá trên thị trường

• Đồ thờ men lam: Do quy trình chế tác thiên về vẽ tay trên bề mặt phẳng, ít công đoạn nặn đắp phức tạp nên giá thành của đồ thờ men lam thường “dễ chịu” hơn. Gia chủ dễ dàng sở hữu một bộ đồ thờ chỉn chu với mức chi phí hợp lý.
• Đồ thờ men rạn: Quy trình tạo men rạn đòi hỏi kỹ thuật căn chỉnh nhiệt độ lò nung rất khắt khe. Cộng thêm việc đắp nổi hoa văn hoàn toàn bằng tay tốn nhiều công sức, nên đồ thờ men rạn thường nằm ở phân khúc tầm trung đến cao cấp, giá nhỉnh hơn men lam từ 1,5 đến 2 lần cùng kích thước.

Chuyện lau dọn, bao sái bàn thờ

• Men lam: Nhờ bề mặt trơn láng, việc lau dọn bụi bẩn hàng ngày hay bao sái dịp cuối năm cực kỳ nhanh chóng. Gia chủ chỉ cần dùng khăn mềm ẩm lau nhẹ là bộ đồ thờ đã sáng bóng như mới.
• Men rạn: Với các đường rạn chìm bên trong men, bụi bẩn sẽ không thể bám vào khe rạn. Tuy nhiên, do phần lớn đồ men rạn có hoa văn đắp nổi 3D, các kẽ nhỏ xung quanh vẩy rồng hay cánh sen sẽ cần gia chủ kiên nhẫn dùng cọ nhỏ hoặc khăn mềm tỉ mỉ làm sạch hơn một chút.

Kết luận

Cả men lam lẫn men rạn đều đại diện cho vốn quý nghệ thuật của gốm sứ Bát Tràng. Đồ thờ men lam mang nét đẹp thanh tao, trang nhã và tiện dụng; trong khi đồ thờ men rạn lại gợi lên sự cổ kính, bề thế và trang nghiêm. Gia chủ không nhất thiết phải chọn dòng gốm đắt tiền nhất, mà hãy chọn bộ đồ thờ khiến bản thân cảm thấy thanh tịnh và vừa vặn nhất với góc tâm linh của gia đình mình.